Rak gruczołu krokowego

Rak gruczołu krokowego (RGK) jest jednym z najczęstszych nowotworów występujących u mężczyzn w Polsce. Szacuje się, że choroba ta dotknie 1 na 5 mężczyzn na pewnym etapie ich życia, a trzy czwarte wszystkich przypadków dotyczy mężczyzn w wieku 65 lat i starszych.

W ostatnich latach nastąpił bardzo duży postęp, zarówno w rozpoznawaniu, jak i leczeniu RGK. Nowe metody diagnostyczne pozwalają nie tylko na zidentyfikowanie tego nowotworu, ale także na dokładne określenie stopnia jego zaawansowania. Ogromne znaczenie diagnostyczne miało wprowadzenie oznaczania stężenia swoistego antygenu gruczołu krokowego (PSA) w surowicy. Marker ten służy nie tylko identyfikowaniu mężczyzn, u których występuje podejrzenie RGK, ale także pozwala na względnie precyzyjne monitorowanie przebiegu leczenia. Niezależnie od rozwoju wiedzy na temat biologii i aspektów klinicznych raka gruczołu krokowego, leczenie tego nowotworu jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych zagadnień we współczesnej urologii.

Czynniki ryzyka

Do czynników ryzyka należą wiek mężczyzn oraz predyspozycja dziedziczna (kilkakrotnie większe ryzyko zachorowania u mężczyzny, którego krewni pierwszego stopnia chorowali lub chorują na RGK). Dziedziczny RGK rozpoznaje się, jeśli nowotwór występuje u przynajmniej trzech krewnych pierwszej linii lub u przynajmniej dwóch w wieku poniżej 55 lat.

Epidemiologia

W 2008 roku w Polsce zarejestrowano 8268 nowych zachorowań na RGK według danych Centrum Onkologii – Instytutu w Warszawie. Wykrywalność RGK wzrasta w ostatnich kilkunastu latach z powodu większej dostępności do badań diagnostycznych, a zwłaszcza oznaczania stężenia PSA w surowicy. Roczne tempo wzrostu zapadalności na RGK w Polsce w ostatniej dekadzie XX wieku wynosiło 2,5%. Wzrost umieralności z powodu RGK jest wolniejszy.

Diagnostyka

W diagnostyce raka gruczołu krokowego istotne znaczenie mają:

  • Badanie przez odbytnicę (badanie per rectum) — w 75% przypadków pozwala na stwierdzenie twardych guzków zlokalizowanych w obrębie gruczołu krokowego;
  • PSA — swoisty antygen gruczołu krokowego, którego stężenie w surowicy krwi, przekraczając 4 ng/l, może sugerować obecność raka (u młodszych mężczyzn poniżej 65 roku życia wartości powyżej 2 ng/l powinny być przyczyną dalszej diagnostyki);
  • Badanie USG gruczołu krokowego z pobraniem wycinka do badania histopatologicznego według skali Gleasona.

Skala Gleasona

Rozróżnia się 10 stopni skali Gleasona, gdzie stopnie 2–4 odpowiadają komórkom dobrze zróżnicowanym,
5–7 średnio zróżnicowanym, 8–10 komórkom źle zróżnicowanym; im wyższy stopień skali Gleasona, tym rokowanie gorsze;

Rozpoznanie

W razie rozpoznania RGK ustalenie stadium choroby pozwala lekarzowi określić zakres przerzutów raka oraz podjąć decyzję o wyborze optymalnego leczenia. Stadium zaawansowania choroby nowotworowej określa się na ogół na podstawie klasyfikacji TNM, która uwzględnia:

  • T - Wielkość guza pierwotnego
  • N - Przerzuty w węzłach chłonnych
  • M - Przerzuty odległe

Możliwości leczenia chorych na raka gruczołu krokowego:

  • Baczna obserwacja (watchful waiting - Wa-Wa), której celem jest opóźnienie leczenia radykalnego. U niektórych chorych, zwłaszcza mężczyzn w wieku podeszłym, u których rak gruczołu krokowego jest nieznacznie zaawansowany (niewielki guz) i mało złośliwy, wystarczy poddać go bacznej obserwacji, polegającej na okresowym badaniu gruczołu krokowego (stercza) przez odbytnicę i oznaczeniu stężenia PSA w surowicy. Ryzyko rozwoju choroby jest u nich niewielkie.
  • Postępowanie obserwacyjne mające na celu opóźnienie hormonalnego leczenia objawowego, aby dzięki odroczeniu tego leczenia wydłużyć bezpiecznie czas wolny od powikłań związanych z tym leczeniem.
  • Leczenie radykalne w postaci całkowitego wycięcia stercza z pęcherzykami nasiennymi i miednicznymi węzłami chłonnymi (prostatektomia radykalna - PR) lub w postaci napromieniania. Stosowane są różne rodzaje napromieniania: z pól zewnętrznych (external beam radiotherapy - EBRT), lub w postaci napromieniania śródtkankowego (brachyterapia - BT) polegającego na czasowym wprowadzeniu wysokoenergetycznych źródeł promieniowania do stercza (high-dose rate brachytherapy - HDR BT) uzupełnionym nierzadko napromienianiem z pól zewnętrznych, bądź na wprowadzeniu źródeł promieniowania do stercza na stałe (low-dose rate brachyterapy - LDR).
Leczenie objawowe:
  • hormonalne (HT) - jest leczeniem pierwszego wyboru u chorych nie kwalifikujących się do leczenia radykalnego. HT mająca na celu wyeliminowanie lub ograniczenie czynności hormonotwórczej (produkcji testosteronu) jąder. Obecnie są stosowane następujące terapie hormonalne:
    • leczenie antyandrogenem - lekiem blokującym receptory dla dihydrotestosteronu
    • leczenie analogiem (agonistą) ludzkiej gonadoliberyny (GnRH) - lekiem hamującym produkcję testosteronu przez jądra wskutek zahamowania wydzielania hormonu luteinizujacego i folikulotropowego przez przysadkę mózgową
    • leczenie antagonistą GnRH - lekiem blokującym receptory GnRH przysadki mózgowej
  • chemioterapia - ma zastosowanie w przypadku progresji raka u chorych leczonych hormonalnie, u których RGK "wymyka się" spod kontroli hormonalnej;
  • systemowa radioterapia izotopowa - polega na dożylnym podaniu radioizotopu wykazującego powinowactwo do komórek raka - ma zastosowanie u wybranych chorych z przerzutami RGK do kości;
  • napromienianie z pól zewnętrznych pozasterczowych ognisk RGK - ma zastosowanie u wybranych chorych z przerzutami odległymi RGK

Stosowanie każdej z wymienionych metod leczenia jest uwarunkowane precyzyjnie sformułowanymi wskazaniami. Trzeba podkreślić, że w ostatecznej decyzji dotyczącej wyboru odpowiedniej metody leczenia uczestniczy chory, poinformowany przez urologa o istniejących możliwościach terapeutycznych, ich skuteczności, inwazyjności i działaniach niepożądanych.